Από πού ξεκίνησε όλο αυτό που ζω;

Κάποιες ιστορίες αρχίζουν πριν από εμάς. Τι μας δείχνουν σήμερα η

επιγενετική, η νευροεπιστήμη και η έρευνα γύρω από το τραύμα;

Έχεις αναρωτηθεί ποτέ από πού ξεκίνησε αυτό που ζεις;

Όχι μόνο τι σου συμβαίνει σήμερα, αλλά πού ξεκίνησε πραγματικά.

Γιατί δυσκολεύεσαι να εμπιστευτείς. Γιατί νιώθεις ότι πρέπει συνεχώς να

αποδεικνύεις την αξία σου. Γιατί κάποιες σχέσεις μοιάζουν να ακολουθούν το ίδιο

σενάριο. Ή γιατί το σώμα σου αντιδρά σαν να υπάρχει κίνδυνος, ενώ το μυαλό σου

γνωρίζει ότι δεν υπάρχει.

Για πολλά χρόνια, όταν ψάχναμε την απάντηση, κοιτούσαμε σχεδόν αποκλειστικά

την παιδική ηλικία. Και δικαιολογημένα. Οι πρώτες μας εμπειρίες επηρεάζουν βαθιά

τον τρόπο που σχετιζόμαστε με τον εαυτό μας και τους άλλους.

Σήμερα όμως η εικόνα αρχίζει να γίνεται πιο μεγάλη.

Τα τελευταία χρόνια, επιστημονικά πεδία όπως η επιγενετική, η νευροεπιστήμη και

η έρευνα γύρω από το τραύμα ανοίγουν νέους δρόμους κατανόησης. Δεν αναιρούν

όσα γνωρίζαμε μέχρι σήμερα. Προσθέτουν όμως ένα ακόμη κομμάτι στο παζλ.

Η επιγενετική, για παράδειγμα, μελετά πώς έντονες εμπειρίες, όπως το χρόνιο

στρες ή το τραύμα, μπορούν να αφήσουν αποτυπώματα στον τρόπο που

λειτουργούν τα γονίδιά μας. Δεν αλλάζει απαραίτητα το ίδιο το DNA. Αλλά μπορεί

να αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο ο οργανισμός χρησιμοποιεί τις πληροφορίες που

ήδη υπάρχουν.

Με απλά λόγια, το σώμα προσαρμόζεται.

Και μερικές φορές συνεχίζει να λειτουργεί σαν ο κίνδυνος να είναι ακόμη παρών,

ενώ έχει περάσει εδώ και χρόνια.

Εδώ τα πράγματα γίνονται ακόμη πιο ενδιαφέροντα.

Το 2014, οι Brian Dias και Kerry Ressler, στο Emory University, δημοσίευσαν μια

μελέτη που συζητήθηκε πολύ. Εκπαίδευσαν ποντίκια να συνδέουν μια

συγκεκριμένη μυρωδιά με έναν δυσάρεστο ερεθισμό. Όταν αργότερα μελέτησαν

τους απογόνους τους, διαπίστωσαν ότι και εκείνοι παρουσίαζαν αυξημένη

ευαισθησία στην ίδια μυρωδιά, χωρίς να την έχουν βιώσει ποτέ.

Δεν κληρονόμησαν τη μνήμη. Κληρονόμησαν έναν τρόπο με τον οποίο ο

οργανισμός τους ήταν πιο έτοιμος να αντιδράσει.

Αντίστοιχα, οι έρευνες της Rachel Yehuda σε απογόνους επιζώντων του

Ολοκαυτώματος έδειξαν ότι σοβαρά τραυματικά γεγονότα μπορεί να σχετίζονται

με βιολογικές αλλαγές που παρατηρούνται και στις επόμενες γενιές. Δεν σημαίνει

ότι κληρονομούμε τις αναμνήσεις των προγόνων μας. Σημαίνει όμως ότι ίσως

κληρονομούμε ορισμένους τρόπους με τους οποίους το σώμα έχει μάθει να

προσαρμόζεται στο στρες.

Αργότερα, ερευνητές όπως ο Michael Meaney και ο Moshe Szyf έδειξαν πόσοσημαντικό ρόλο παίζει και το περιβάλλον στα πρώτα χρόνια της ζωής,

επηρεάζοντας την έκφραση γονιδίων που σχετίζονται με την απόκριση στο στρες.

Όλες αυτές οι έρευνες δεν λένε το ίδιο πράγμα.

Μα όλες δείχνουν προς μια κοινή κατεύθυνση.

Ο άνθρωπος δεν διαμορφώνεται μόνο από ένα γεγονός, ούτε μόνο από μια ηλικία.

Είναι αποτέλεσμα μιας συνεχούς αλληλεπίδρασης ανάμεσα στη βιολογία, το

περιβάλλον, τις σχέσεις και τις εμπειρίες του.

Ας το σκεφτούμε σαν μια σκυταλοδρομία.

Κανείς δεν ξεκινά τον αγώνα με άδεια χέρια. Κάθε δρομέας παραλαμβάνει μια

σκυτάλη, διανύει το δικό του κομμάτι της διαδρομής και κάποια στιγμή την

παραδίδει στον επόμενο.

Ίσως κάπως έτσι να λειτουργεί και η ανθρώπινη ιστορία. Παραλαμβάνουμε μια

βιολογία, ένα σώμα, ένα νευρικό σύστημα, μια οικογενειακή ιστορία και έναν τρόπο

να βλέπουμε τον κόσμο. Μέσα σε όλα αυτά μεγαλώνουμε, επηρεάζουμε και

επηρεαζόμαστε. Και στη συνέχεια παραδίδουμε κι εμείς κάτι στους ανθρώπους που

ακολουθούν.

Το αισιόδοξο, όμως, είναι ότι η σκυτάλη δεν είναι η μοίρα μας.

Είναι απλώς το σημείο από όπου ξεκινάμε.

Και ίσως αυτή να είναι η σημαντικότερη ιδέα που μας προσφέρουν όλες αυτές οι

έρευνες. Όχι ότι είμαστε καταδικασμένοι να επαναλάβουμε την ιστορία, αλλά ότι

για να τη μεταμορφώσουμε χρειάζεται πρώτα να τη γνωρίσουμε.

Αν δεν γνωρίζουμε από πού ξεκίνησε κάτι, είναι πολύ εύκολο να πιστέψουμε ότι

αυτό είμαστε εμείς. Και όταν συμβεί αυτό, αρχίζουμε να κάνουμε επιλογές μέσα

από μοτίβα που ίσως δεν είναι πραγματικά δικά μας, αλλά τρόποι που μάθαμε να

υπάρχουμε.

Στο επόμενο άρθρο θα δούμε το πιο σημαντικό ερώτημα που γεννιέται εδώ: αν

κάποια πράγματα δεν τα επιλέξαμε, τότε μπορούμε πραγματικά να τα αλλάξουμε;

Επιστημονικές μελέτες

• Dias, B. G., & Ressler, K. J. (2014). Parental olfactory experience influences

behavior and neural structure in subsequent generations. Nature Neuroscience.

• Yehuda, R., et al. (2016). Holocaust exposure induced intergenerational effects on

FKBP5 methylation. Biological Psychiatry.

• Meaney, M. J. (2001). Maternal care, gene expression, and the transmission of

individual differences in stress reactivity across generations. Annual Review of

Neuroscience.

• Szyf, M., McGowan, P. O., & Meaney, M. J. (2008). The social environment and the

epigenome. Environmental and Molecular Mutagenesis.

Βιβλία που συνέβαλαν στη σκέψη του άρθρου

• Gabor Maté — When the Body Says No

• Bessel van der Kolk — The Body Keeps the Score